هنر معماری در کردستان مسجد سنگی اورامان/ شقایق حیدری

شقایق حیدری

مسجد سنگی اورامان تخت در دامنه کوه های شاهو در استان کردستان واقع است. مسجدی سنگی در روستای اورامان تخت در دامنه کوه‌های شاهو در استان کردستان در چهار طبقه ساخته شده است. نمای بیرونی مسجد در مرکز خانه های روستایی اورامان تخت همچون دژی سنگی به نظر می آید. در و پنجره‌های مسجد از چوب گردو و با رنگ و لعاب ویژه این مناطق با دستان هنرمند استادکار بومی این ناحیه ساخته شده است. در ورودی مسجد به نام مبارک محمّد (ص) مزین است و در آستانه ورود به این مکان مقدس، فضای متبرکی ایجاد می کند. درون مسجد ۱۴ ستون سنگی قرار دارد که با چوب گردو روکش شده اند و نقش برجسته هایی به صورت اسلیم بر آنان کنده شده است. چهار سوی دیوار بالکن مسجد با چوب گردو اسماء متبرک الهی منبت کاری شده و به صورت زیبایی با تزئین خاص قرار گرفته است. سقف مسجد نیز به نام زیبای الله جل جلاله و پیامبر رحمت با رنگ های سبز و سفید که ردی از رنگ طلایی از دل آن گذشته، مزین شده است.

معماری ارزشمند سردرخانه‌های کردستان

یکی از فضاهای مهم در معماری بناهای سنندج که از اهمیت ویژه ای برخوردار است، سردرسازی بناهای این شهر است. تعدد و کثرت سردرهای زیبا در سنندج موجب پیدایش معماری ویژه با تفاوت ها و تمایزهای گونه‌گون شده است. هنر سردرسازی در سنندج بستگی به وضعیت طبقاتی صاحبان آن‌ها داشته و دارد. به عنوان مثال سردر خانه‌یک خانواده‌اعیان با سر در منزل یک پیشه ور تفاوت داشت؛ اما یک نکته در آن مشترک است، و آن حفظ اصول هنری و رعایت شئون معماری است.

با توجه به این اشاره موجز می توان هنر سردرسازی را با توجه به میزان سرمایه گذاری به دو نوع تقسیم کرد:

سردر ورودی منازل اعیانی

سردرهای منازل اعیانی عموماً دارای یک هشتی ، یا به صورت نیم دایره بود که در اطراف مدخل ورودی، حجره‌هایی با سکوهای وسیع اما کم عرض برای نشستن مراجعین منزل یا فرزندان صاحب خانه پدید می‌آورد. پس از آن، هشتی و دالانی مسقف قرار داشت.

سردر ورودی منازل طبقه متوسط

سردرسازی طبقه متوسط، چون پیشه وران، تجار، کاسب ها و… نیز به تبع اصول معماری سنتی، عموماً به صورت هشتی و دهلیز و فضاهای باز و گاه بسته و طبعاً در ابعاد و اندازه های کوچک تر بود. در منازل طبقات اجتماعی پایین تر، عناصر خواجه نشین یعنی سکوهای داخلی و خارجی حذف می شد.

مهم‌ترین نکته‌ای که در سردرهای قدیمی منازل شهر سنندج به چشم می‌خورد، هنر آجر تراشی و نماسازی تزیینی این فضاها است که در سردر منازل اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی به اوج رسید. خلاقیت طرح و نقش‌های متنوع و هماهنگ و ترکیب عناصر تزیینی، ویژگی منحصر به فرد این سردرها است. قوس‌های مورد استفاده عموماً از نوع نیم دایره و ابرویی بود و از طرح های هندسی و اسلیمی و گل و بته ، به عنوان طرح های تزیینی استفاده می شد. از ستون نماها نیز به نحو بسیار ماهرانه بهره گرفته می شد.

از سردرهای قدیمی می‌توان به سردر نیم هشتی عمارت مشیر دیوان، سردر منزل شجاع لشکر، سردر منزل محمد باقر غیاثی و سردر منزل ملا لطف الله شیخ الاسلام که به دوره قاجار تعلق دارند، اشاره کرد. سردرهای جدیدتر ولی از نوع عالی نیز در این میان از جایگاه ویژه ای برخوردار هستند از جمله : سردر عمارت آصف که به صورت نیم هشتی است، اما اتصال خطوط و حرکت نرم آن حکایت از نوعی معماری ایرانی دارد. از دیگر سردرهای زیبا و حائز اهمیت شهر سنندج می توان بهسر در منزل فهیم که تنها عنصر باقی مانده از این منزل است،سردر منزل فرید الملک جواهری، سردر منزل خان خانان، سردر منزل اشرف نظام اشاره کرد.

بناهای حکومتی

عمارت خسروآباد

عمارت خسروآباد در بلوار شبلی ( خسرو آباد سابق) شهر سنندج قرار دارد. تاریخ بنای اولیه عمارت و باغ به طور دقیق مشخص نیست، ولی پاره ای از منابع تاریخی، زمان ساخت اولیه آن را به زمان «خسروخان اول اردلان» و هم زمان با حکومت کریم خان زند نسبت می دهند.

در سال ۱۲۲۳هـ.ق «امان اله خان اردلان» حکمران مقتدر کُردستان، برای فرزندنش خسرو خان ناکام بخش های دیگری از جمله عمارت سر در را به این بنا اضافه کرد. مجموعه عمارت و باغ خسروآباد افزون بر دو بخش اصلی، یعنی قصر سلطنتی با ورودی ستون دار ، در بخش غربی و ساختمان شرقی با ایوان ستون دار مشرف بر صحن عمارت و فضای بیرونی بنا، دارای فضاهای دیگری چون حمام، اتاق قاپچیان (یا قاپوچی یعنی حاجب و دربان) و خدمتکاران است.

تزیینات معماری این بنا شامل گج بری، آجر کاری، اُرُسی (نوعی در قدیمی که دارای چهارچوب مخصوص بوده و با بالا و پایین رفتن باز و بسته می شده است)های زیبا همراه با پنجره های رنگی و حوض چلیپا (صلیب) شکل داخل حیاط عمارت است که در کنار فضای سبز قدیمی و کهنسال آن، از ویژگی های شاخص عمارت خسرو آباد به شمار می رود. عمارت خسروآباد شاخص ترین بنای استان کردستان است که به عنوان مقر حکومت والیان اردلان مورد استفاده قرار می گرفت.

ساختمان شهرداری سنندج

ساختمان شهرداری در ضلع جنوب خیابان امام خمینی ، کمی پایین تر از مسجد جامع سنندج قرار دارد. این بنا که اولین ساختمان شهرداری در شهر سنندج است، در سه طبقه ساخته شده و از فضاهای مختلفی برخوردار است. نمای این ساختمان از سمت خیابان امام خمینی، سنگی است و در نمای داخلی آن در ضلع جنوبی، ترکیبی از سنگ و آجر به کار رفته است. استفاده از سنگ و آجر در نماهای ساختمان و همچنین استفاده از پیچ و مهره برای اتصال تیر آهن های سقف، از ویژگی های این ساختمان است. این ساختمان در زمان دولت دکتر مصدق و توسط استاد «ابراهیم مختار پوریان» معمار قدیمی و سرشناس سنندجی ساخته شده است.

قلعه تاریخی قمچقای بیجار

این قلعه در ‪ ۴۵ کیلومتری بیجار و روی یکی از کوه‌های بلند منطقه قرار دارد، موقعیت جغرافیایی این قلعه به دو دلیل از هیبت و عظمت خاص برخوردار است، نخست آن که از یک سو به دره‌ای مشرف است که در قدیم به دره شاهان شهرت داشت و تیغه‌های بلند و هولناک این کوه با پرتگاه‌های مخوف و بلند، بالا رفتن از آن و رسیدن به دژ را بسیار دشوار میکند. از سوی دیگر، از جنوب غربی، جنوب شرقی و شرق نیز به پرتگاهی دیگر مشرف است. از این رو، ایجاد استحکامات برای این قلعه لازم نبود، اما در سمت شمال که پشته از ارتفاع کم تری برخوردار است، بقایای دیواری عریض و محکم از سنگ لاشه با ملات و برجهای نیم استوانه موجود است. دروازه قلعه در این سمت قرار دارد، بقایای این حصار یادآور دیوارهای تخت سلیمان است و احتمالا به دوره ساسانی تعلق دارد.

در پای پشته سنگی، حصارهای دیگری از قرون وسطی، عمود بر بستر رودخانه کشیده شده است، استحکام قلعه و نشانه‌های ساختاری بنا از جمله پی‌های خانه- هایی که مشهود است نیز این گمان را تقویت می‌کند که این قلعه ساسانی باشد. در سطح نیز سفالهای دوره اسلامی (قرن ‪ ۶ و ‪ ۷ هجری قمری) به چشم می‌خورد و خارج از قلعه در سمت شمال غربی، روی پشته پست تر، بقایایی از دیواره ها و تراس بندیها دیده می‌شود. این پشته از طریق پلکانی که از سنگ کوه تراشیده شده با اراضی مرتفع شمالی مرتبط بود.

آب انباری که به ارتفاع ‪ ۴۱۰ متر در کوه ساخته شده، تونل با ۴۲ پله و راهرویی که آن را هم در دل کوه حفر کرده‌اند، نشانه‌های دیگری از اهمیت ویژه این قلعه و آب انبار آن است. سنگهای تراش خورده «قم چقای» دارای مشخصاتی نیست که بر مبنای آن بتوان زمان ساخت بنای قلعه را به دقت تعیین کرد، با این حال به احتمال قوی می‌توان آن را متعلق به دوره‌های پیش از میلاد مسیح، مثلا دوره مانایی و ماد دانست که تا دوره‌های ساسانی و اسلامی نیز مورد استفاده بود. منابع ذخیره آب که توسط تونل پله‌داری به پایین راه می‌یابد، تا حدودی به آب انباری که در زندان سلیمان وجود دارد شبیه است و نشانه دیگری از قدمت قلعه تا دوره مانایی است.

قلعه «هه لوخان» مریوان

در روزگار حکمرانی «سرخاب بیگ اردلان»، حدود سال ‪ ۹۴۵ هجری قمری، در سه کیلومتری جنوب شرقی شهر فعلی مریوان، قلعه‌ای روی کوه ساخته شد که به قلعه «هه‌لوخان» یا قلعه «ایمام» شهرت یافت. این قلعه از آجر بود و آثار پله و آب انبار آن که از سنگ تراشیده شده، به عنوان شالوده آخرین بنای قلعه، هنوز بر جا مانده است. قلعه مریوان تا روزگار «سلیمان‌خان اردلان»، یکی از چهار مرکز حکمرانی خاندان اردلان در کردستان و در روزگار «سرخاب بیگ» مرکز و مقر حکومت کردستان بود، سرخاب بیگ این قلعه رفیع را دارالملک خود ساخت.

این قلعه همچنان مرکز حکمرانی کردستان به شمار می‌رفت، تا این که «هه لوخان» به رغم تعمیر و پدید آوردن ابنیه‌های تازه مثل مسجد و افزودن استحکامات جدید بر قلعه، مرکز حکمرانی خود را به قلعه پالنگان منتقل کرد. سایر قلاع استان کردستان که بقایای اندکی از آنها بر جای مانده و نیاز به بررسی بیشتر دارد عبارتند از قلعه کهنه و قز قلعه در شهرستان بیجار، قلعه‌های سیاومه، نمشیر بروژه، کیوه رو، شوی، آرمرده درشهرستان بانه و قلعه قپلانتو در شهرستان سقز است.

مسجد دارالاحسان سنندج (مسجد جامع)

این مسجد در ضلع شمالی خیابان امام خمینی سنندج قرار دارد و بر اساس کتیبه‌های موجود، مسجد در سال ۱۲۲۷ هجری قمری توسط امان الله خان اردلان والی کردستان ساخته شد. این بنا شامل دو ایوان شرقی و جنوبی، گل دسته‌های بالای ایوان شرقی، صحن مرکزی، ‪ ۱۲حجره در اطراف، شبستان ستون دار با ‪ ۲۴ستون سنگی مارپیچ و … است. این مسجد را می‌توان مسجد مدرسه دانست، زیرا بخشی از آن به حجره‌های طلاب علوم دینی اختصاص دارد و بخش جنوبی آن صحن اصلی مسجد است. این بنا دارای تزیینات کاشی کاری هفت رنگ مینایی فوق‌العاده پرکار، ظریف، از اره‌های مرمرین، آجرکاری لعاب دار و معقلی، حوض سنگی و فواره- های زیبا و همچنین ستونهایی با تزیینات طنابی است. از عمده تزیینات بنا، نگارش آیات قرآنی در قسمتهای گوناگون مسجد است و ثلث قرآن مجید در این بنا نگارش شده است.

 

این مسجد در گذشته یکی از مهم‌ترین دارالعلم‌های دینی بوده و بسیاری از علما در این دارالعلم به کسب علوم مختلف پرداخته‌اند. مسجد دارالاحسان، یکی از ارزشمندترین مساجد استان کردستان از نظر معماری و تزیینات معماری است.

عمارت آصف (موزه خانه کرد)

احداث بنای اصلی عمارت آصف که شامل تالار تشریفات است به دوران صفویه باز می‌گردد و در دوره‌های بعدی بویژه در دوران قاجاریه و پهلوی بتدریج بخشهایی به آن افزوده شده است. سردر ورودی بنا با نمای آجری که به شکل نیم هشتی است براساس سبک باروک ایرانی ساخته شده است تالار تشریفات آن ایوان ستوندار با اروسی پرکار آن ازبخشهایی بسیار زیبای بنا محسوب می‌شود عمارت دارای یک رشته قنات است که اکنون آب آبنمای مقابل تالار از آن تأمین می‌شود.

بنا شامل تزئینات معماری همانند گچبری، آینه کاری و کار چوب است درضلع جنوب غربی عمارت حمام مخصوص با سبک و اسلوب معماری حمامهای ایرانی ساخته شده است که دارای نقشهای آهکبری می‌باشد. مرمت این بنا از سال ۱۳۷۷با عملیات حفاظتی شروع شد و در سالهای بعدی تا سال ‪ ۱۳۸۱همچنان ادامه پپدا کرده است و قسمتهای آسیب دیده مرمت گردید و همچنین تزیینات آن نیز مرمت و بازسازی شده است. آهکبری‌های حمام خصوصی و سیستم آبرسانی آن نیزکه ازبین رفته بود دوباره احیا شده است.

در قسمت جنوبی و درابتدای ورود به عمارت ومسیر دالان منتهی به حیاط مرکزی دری به سمت راست باز می‌شود که در گذشته حیاط مستخدمین بوده و با توجه به اینکه بخشهای مختلف این قسمت به کلی تخریب شده و هیچ آثار و شواهدی از گذشته به جای نمانده بود، با مسقف نمودن بخش عمده‌ای از این فضا به وسیله گنبدهای آجری و احیا نمودن حوض اصلی و ساخت رواق دراطراف آن، بخشی ازاین قسمت به نگارخانه وبخش دیگر آن تبدیل به چایخانه سنتی می‌شود. با توجه به اتمام عملیات مرمتی در این بنا و با توجه به ارزش تاریخی، بنا به موزه مردم شناسی غرب کشور ( خانه کرد) تبدیل شده است که در آن مجموعه‌ای از شیوه‌های کار و زندگی مناطق کردنشین به معرض نمایش گذاشته شده است.

عمارت خسروآباد سنندج

در سال ‪ ۱۲۲۳هجری قمری این عمارت توسط امان‌الله‌خان اردلان حکمران مقتدر کردستان برای پسرش خسروخان بنا گردید و علاوه بر دو بخش ساختمان اصلی ( قصر سلطنتی با ورودی ستوندار در بخش غربی و ساختمان شرقی با غلام

گردشها و ایوان ستوندار مشرف بر صحن عمارت و فضای بیرونی بنا) دارای فضاهای دیگری همچون حمام، اطاق قاپچیان و خدمتکاران و… می‌باشد. تزیینات معماری شامل گچبری، آجرکاری اروسی‌های زیبا (پنجره‌های رنگی) و حوض صلیبی شکل داخل حیاط ساخته شده از سنگ است، عمارت خسروآباد مقر حکومت امان‌الله‌خان اردلان بوده است.

 

گنجینه سنندج

موزه سنندج در قسمت بیرونی یکی از بناهای دوره قاجاریه دایر شده است، این بنا به منزل «سالار سعید» معروف است و مقارن با سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در حدود‪ ۱۵۰ سال پیش توسط یکی از علمای بنام اهل سنت «ملا لطف‌الله شیخ‌الاسلام» قاضی‌القضاه منطقه کردستان، در دو قسمت حیاط و ساختمان بیرونی و حیاط و ساختمان اندرونی بنا شد. عمارت بیرونی شامل یک حیاط بزرگ و ساختمان دو طبقه با تالار تشریفات مزین و همچنین زیرزمین و حوض خانه زیبا و انبار است که قبلا در تملک «عبدالمجید خان سنندجی» معروف به (سالار سعید) بود.

این بنا در سال ‪ ۱۳۵۴شمسی به موزه سنندج تبدیل شد که از دو بخش مجزا تشکیل شده است:

بخش تاریخ و باستان شناسی: این بخش در طبقات اول و دوم قرار دارد، طبقه اول شامل تالار شاه‌نشین با گچ‌بریهای زیبا و اروسی هفت لنگه و آیینه‌کاری هنرمندانه و با شکوه است و اتاقهای کنار آن، به نمایش آثار تاریخی ایران از پیش از تاریخ تا اواخر دوره ساسانی اختصاص دارد. این آثار شامل آثار سه هزار سال پیش، دوره ماد و مانایی و دوران تاریخی قبل از اسلام است.

شاخصترین آثار این بخش، اشیای مربوط به نقاط مختلف استان بویژه آثار سفالی، مفرغی، عاج و استخوانهای یافته شده از «تپه زیویه» و «غار کرفتو» است که در سالهای اخیر در حفاریهای علمی به دست آمده است. سایر آثاری که در این بخش به نمایش درآمده است، در برگیرنده آثاری از دوره‌های اشکانی و ساسانی و هزاره اول قبل از میلاد است، این اشیا از سفالینه و آبگینه و همچنین سکه‌های مختلف دوران تاریخی تشکیل شده است.

طبقه دوم شامل اتاقهای بزرگ و ایوان مزین عمارت است، به آثار دوره‌های مختلف اسلامی از اوایل اسلام تا دوره قاجاریه اختصاص یافته است. زیباترین آثار این بخش سفالینه‌های مختلف از قرون شش و هفت اسلامی است که از نقاط مختلف ایران مثل کردستان، ری و نیشابور و… کشف شده‌اند.

در این بخش علاوه بر سفالینه‌ها، آثار دیگری مانند اشیای مفرغی، مس و نقره و همچنین سکه‌ها و مهره‌های دوره اسلامی در معرض دید قرار دارد. بخش مردم‌شناسی این قسمت از موزه در زیر زمین و حوضخانه زیبای بنا دایر است. این بخش از نظر معماری بسیار زیباست و دارای سقف گنبدی و گچ‌بری و آیینه‌کاری درخشانی است، در بخش مردم‌شناسی کلیه اشیا، ابزار و وسایلی که از دیرباز مورد استفاده مردم منطقه بوده، به نمایش درآمده و از این طریق می‌توان با بسیاری از اشیا و با زندگی فرهنگی مردم مواجه شد.

 

اشتراک مطلب با دوستان :

پاسخ دهید