تجزیه امپراطوری عثمانی به عنوان یکی از پیامدهای جنگ اول بین­المللی موجب شکل ­گیری مجموعه­ای از دولت­های جدید بر ویرانه­ های عثمانی شد. علاوه بر جمهوری ترکیه ده­ها کشور عربی خاورمیانه و شمال آفریقا از جمله دولت­هایی هستند که بعد از فروپاشی عثمانی بر نقشه سیاسی جهان ظاهر شدند. عراقِ تحتِ حاکمیت بریتانیا هم یکی از دولت­هایی است که پس از فروپاشی عثمانی معاصر پدید آمد. از همان آغاز شکل­گیری جغرافیای سیاسی عراق و ترکیه، بخش عمده­ای از نخبگان کُرد از دو پاره شدن قلمرو کردهای عثمانی در این وضعیت جدید ناراضی بودند.

این نارضایتی به انضمام مجموعه­ای از نارضایی­های جدی­تر از لحاظ تامین پاره­ای از خواسته­های کردها در دوره­های مختلف به صورت بروز چند جریان سیاسی اعتراضی همچون ماجرای شیخ سعید پیران و جنبش خوی­بوون به رهبری احسان نوری­پاشا و نیز به دنبال آن شیخ­رضا در سیمی در ترکیه و مجموعه­ای از تحرکات مشابه چون تحرکات شیخ محمود برزنجی و قیام بارزانی­ها در عراق خود را نمایان ساخت. لذادر ۹ دهه­ای که از تجزیه امپراتوری عثمانی می­گذرد همواره مسئله کُردها یکی از مباحث راهبردی  مبتلابه منطقه بوده است.

از همان آغاز تجزیه ی عثمانی و در کشاکش شکل­گیری پادشاهی عراق ، شیخ محمود نقشبندی­ در سلیمانیه پادشاهی خود را بر کردستان عراق اعلام کرد. هر چند این تحرکِ همسو با سیاست­های بریتانیا دیری نپایید و با تغییر سیاست بریتانیا این ماجرا با شکست مواجه شد امّا از آن رویداد تا به امروز همچنان مسئله کردها در عراق در صدر مسائل و پیچیدگی­های این کشور باقی مانده است. شکل­گیری احزاب کردی و ظهور چهره­ های فرهمندی همچون ملامصطفی بارزانی در کردستان عراق و سپس تشکیل احزاب گوناگونی مانند حزب دموکرات کردستان عراق و اتحادیه میهنی کردستان عراق و سلسله رویدادهایی از این دست همراه با دیکتاتوری حاکم برعراق موجب شد تا در طی نزدیک به هفت دهه  این حوزه بارها شاهد جنگ و خونریزی گسترده­ای باشد. کشتار مشهور به انفال و فاجعه بمباران شیمیایی حلبچه یکی از نمودهای سهمگین و تأسف­بار اعمال خشونت و قساوت حکومت بغداد علیه شهروندان کُرد است که در محافل جهانی بازتاب گسترده­ای یافت. در طی درگیریها و جنگ­های مستمر و گسترده میان ناراضیان کُرد عراقی و دولت­های مختلف در عراق در دورۀ مورد بحث صد هزار نفر کشته و صدها هزار زخمی و یا آواره شدند.

بعد از جنگ اوّل خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ تحولات مهمی در کشور عراق روی داد که در نهایت به سرنگونی حکومت دیکتاتوری حزب بعث منجر شد. دولت صدام حسین گذشته از تحمیل هشت سال جنگ به ایران، همواره علیه کردها و شیعیان عراقی نیز مواضع خصمانه­ای داشت. شکل­گیری منطقۀ ممنوعه پرواز و سپس برگزاری انتخابات در کردستان عراق موجب شد تا کُردهای این کشور در سال­های منتهی به سرنگونی صدام حسین درجه­ای از خود مدیری را تجربه کنند. وضعیتی که با سرنگونی دیکتاتور و با تصویب قانون اساسی عراق و برپایی نهادهای قانونی در منطقه کردستان عراق شکلی حقوقی و قانونی نیز به خود گرفت. در حال حاضر دو دهه از تشکیل دولت منطقه­ای کردستان عراق می­گذرد. در طی دو دهة اخیر دولت منطقه­ای کردستان با فراز و فرودهایی رودرو بوده است و بر این اساس میزانی از آرامش و گاه جنگ و برادرکشی را آزموده است. اینک کُردها جدا از اختیارات محلی گسترده در اداره کردستان، در سطح ملّی نیز توانسته­اند پست ریاست جمهوری عراق و شماری دیگر از مناصب سیاسی و نظامی با اهمیت عراق را به خود اختصاص دهند. با این حال از آنجایی که در کنار این دستاوردهای سیاسی، مردم و دولت منطقه­ای کردستان عراق با مسائل و مشکلات پیچیده­ای نیز دست به گریبان هستند. پرسشی که می­توان مطرح کرد آن است که بر این مبنا چگونه می­توان به ارزیابی دستاوردهای این دو دهه از حاکمیت دولت کُردی در منطقه کردستان عراق پرداخت؟ با گذشت دو دهه از استقرار نوعی ثبات سیاسی نسبی در این حوزه از کشور عراق، اینک چه جریان­ها و احزابی در کردستان عراق فعالیت دارند؟ نفوذ هر یک از این احزاب و جریان­ها چگونه است؟ ارزیابی این احزاب و جریان­ها از دستاوردهای دو دهه از حاکمیت دولت منطقه­ای کردستان عراق چیست؟ چرا و چگونه جریان­ها و احزاب  اپوزیسیون در منطقه کردستان عراق تشکیل شد؟

کردستان عراق محل سکونت مردم کُرد است. مردم کُرد عراقی به زبان­ها و گویش­هایی چون سورانی، بادینان واورامی سخن می­گویند. هر چند به جز کردها اقلیت­هایی از اعراب، مسیحیان، یهودی­ها و ایزدی­ها در این منطقه سکونت دارند. اکثر کردها سنی مذهب و گروهی از آنان شیعه هستند. ترکمن­های منطقه هم عموماً شیعه مذهبند.کردهای عراقی نیز همانند دیگر کردها در زمینه­های فرهنگی، تاریخی، سیاسی و اقتصادی پیوندهای دیرینی با ایرانیان دارند. زبان­های کردی رایج در منطقه زیر مجوعه­ای  از زبان­های ایرانی است. پیوند این زبان­ها و گویش با دیگر زبان­ها و گویش­های ایرانی چون فارسی، بلوچی، لُری، گیلکی، تالشی، مازنی و غیره بارها توسط پژوهشگران و زبان­شناسان در اقصی نقاط دنیا همچون مکنزی و مینورسکی و دیگران مورد توجه قرار گرفته است. کتاب­ها و مقالات معتنابهی نیز در این خصوص تاکنون منتشر شده است. افزون بر پیوندهای با اهمیت زبانی، بخش زیادی ازآئین­ها، اسطوره­ها، آداب، رسوم و سُنت­های فرهنگی مردم کُرد با دیگر ساکنان حوزه تمدن ایرانی مشترک است. جشن بزرگ، تاریخی و اسطوره­ای نوروز یکی از برجسته­ترین مشترکات فرهنگی است که مردمان دو سوی مرز را به هم پیوند می­دهد. همزمان با فرا رسیدن نوروز اسطورۀ ضحاک مار دوش و فریدون که در شاهنامه فردوسی به زیبایی به تصویر کشیده شده است در میان کُردهای منطقه کردستان عراق بازتاب گسترده­ای می­یابد. این مشخصه­های مشترک فرهنگی و تاریخی میان ایرانیان و مردمان کرد آن سوی مرز، نقش مهمی در تعریف خود و هویت­شناسی کردهای عراق ایفا می­کند. من ِتاریخی و فرهنگی کرد برای تعریف و بازشناسی هویت تاریخی خود این مؤلفه­های فرهنگی و تاریخی را در هسته سخت گفتمان هویتی­اش باز می­یابد و بر این اساس به بازشناسی خود می­پردازد.

تا پیش از شکل­گیری دولت عراق زبان آموزشی در سلیمانیه و سایر نقاط کردستان عراق در مدارس سبک قدیم و مکتب خانه­ها، زبان فارسی و منابع آموزشی هم شامل بوستان وگلستان سعدی و سایر منابع کلاسیک ادب ایرانی بود. در همین راستا بسیاری از آثار نویسندگان، ادبا و شعرای کُرد عراقی در طی دهه­ها وسده­ها و در دوره­های مختلف تاریخی به فارسی نگارش و منتشر شده است. در کنار این پیوندهای فرهنگی و تاریخی به دلیل جنگ­های پی در پی احزاب و گروه­های کُرد عراقی با دولت عراق و اعمال خشونت گسترده دولت عراق علیه ناراضیان کُرد، ایران همواره مأمن و پناهگاه آوارگان مختلفی بود که در پی یورش نیروهای نظامی عراقی به منطقه کردستان  رو به سوی ایران داشتند. هزاران تن از بارزانی­ها و سایر کُردهای عراقی سال­های زیادی از عمر خود را در  گوشه و کنار ایران، از مشهد و ساوه و کرمانشاهان تا کرج و تهران و انزلی و غیره سپری کرده­اند. در ایران به مدرسه رفته و صدها تن از آنان حتی در ایران تحصیلات دانشگاهی خود را پی گرفته و به مدارج عالی دانشگاهی دست یافته­اند. از این رو اینک حدود نیمی از مردم کُرد عراقی به خوبی فارسی را درک می­کنند و به زبان فارسی سخن می­گویند. در جریان آوارگی سال ۱۹۹۱ کردهای عراقی، در حالی که دولت ترکیه مرزهای خود را در برابر خیل چند صد هزار نفری آوارگان بست، ایران حدود یک میلیون تن ازآوارگان کُرد عراقی را درون مرزهای خود پذیرفت و حتی­الامکان موجبات آسایش آنها را فراهم آورد. این میزبانی در طی بیش از سه دهه یعنی از خلال آوارگی کُردهای عراقی در سال­های دهة ۱۹۷۰ میلادی تا دهه ۱۹۹۰ سهم برجسته­ای در نزدیک تر کردن فرهنگ  این دو حوزه ایفا کرده است. کمااینکه گروهی از آن آوارگان دیروز برای همیشه زندگی در ایران را برگزیده و ساکن ایران شده­اند.

همچنین در دوره­های مختلفی از جنگ هشت ساله عراق علیه ایران احزاب معارض کُرد عراقی با همراهی سربازان و رزمندگان ایرانی بر علیه ارتش عراق وارد کارزار شده و تلفات و خسارات سنگینی را بر نیروهای مهاجم وارد کردند. این همپیمانی استرانژیک موجب شد تا دولت عراق در دوره هشت ساله جنگ تحمیلی علیه ایران هیچگاه نتواند در مرزهای شمالی جنگ یعنی در مناطق کردنشین وارد خاک ایران شود و یا در این منطقه پیش روی محسوسی داشته باشد حمایت نیروهای ایرانی نیز همواره موجب شده بود تا بخش­هایی از منطقه کردستان عراق از حیطه اقتدار و نفوذ دولت عراق خارج و این مناطق کُردنشین در اختیار معارضین کُرد عراقی قرار گیرد.

پس از فروپاشی دیکتاتوری بعث در عراق و تشکیل حکومت منطقه ای کردستان عراق نیز روابط این حوزه با ایران، هر چند با فراز و فرودهایی، در حال گسترش بوده است. به قدرت رسیدن نخبگانی در کردستان عراق که عموماً دوره زیادی از عمر خود را در ایران گذرانده و گروهی نیز فارغ­التحصیل دانشگاه­های ایران هستند در تعمیق روابط طرفین تأثیر گذار بوده و می باشد.وجود بیشترین طول خط مرزی با ایران و نیز برقراری امنیت نسبی در کردستان عراق، به نسبت سایر نقاط عراق که با خطر دایمی حملات تروریستی مواجه است، موجب شده تا سطح مناسبات سیاسی و اقتصادی این منطقه با ایران امکان گسترش بیشتری داشته باشد. در حالی که  متأسفانه هر روزه در اخبار و گزارش­های خبری انعکاس بمب­گذاری انتحاری یا درگیری مسلحانه در گوشه و کنار عراق به ویژه در مناطق مرکزی عراق سخن در میان است امّا خوشبختانه در منطقه اقلیم کردستان عراق امنیت نسبی مانع از شیوع و بروز این نوع رخ دادهای خشونت­آمیز بوده و گروه­های سلفی و بعثی در این حوزه کمترین تحرکات نظامی و سیاسی را داشته­اند.

فراهم شدن تسهیلات قانونی در منطقه کردستان عراق برای سرمایه­گزاران خارجی به ویژه سرمایه­گزاران ایرانی هم می­تواند بر توسعة این روابط تأثیرگذار باشد. هر چند در این خصوص متأسفانه دولت ایران و سرمایه­گزاران ایرانی نتوانسته­اند، نسبت به دولت و سرمایه­گزاران ترکیه­ای و سایر کشورها، از فرصت ایجاد شده استفادة لازم را ببرند. پیشی گرفتن ترکیه در میزان سرمایه­گزاری در کردستان عراق نتیجه این ناکارآمدی است. کردستان عراق در حال سرمایه­گزاری برای توسعه و رفع مسائل و مشکلات ناشی از جنگ چند دهه­ای به جلب سرمایه­گذاری مشغول است. بازسازی تأسیسات جاده­ای و یا نوسازی شبکه راه­ها و ایجاد اتوبان­ها و نیز گسترش ساخت و سازهای مسکونی و تجاری و غیره و نیز سرمایه­گزاری­های نفتی در کردستان عراق هنوز به نحو مطلوبی از توان و ظرفیت مؤسسات و شرکت­های ایرانی بهره نبرده و ایرانیان به سادگی میدان را به دیگر رقبا واگذار کرده­اند.

امروزه آب در مناسبات سیاسی و اقتصادی کشورها به ویژه همسایگان نقشی با اهمیت یافته است. بخش زیادی از منابع آبی کشور عراق از ایران سرچشمه می­گیرد و در خصوص منابع آبی کردستان عراق یادآوری این نکته ضروری است که علیرغم خشکسالی در ایران و نیز نیاز شدید حوزه­های داخلی و حتی مناطق کردنشین غربی ایران به آب، هیچگاه ایران مانعی برای انتقال آب­های جاری به آن منطقه ایجاد نکرده است. در حالی که دولت ترکیه گاه و بی­گاه  از آب به عنوان ابزاری استراتژیک استفاده کرده و حتی در دوره­ای تا قطع کامل انتقال آب­های جاری دجله و فرات به عراق و سوریه پیش رفت. با سرازیر شدن آب دو حوزه زاب و سیروان به کردستان عراق بخش مهمی از نیاز­های کشاورزی و مصارف انسانی، اعم از شهری و روستایی آن منطقه برطرف می­شود. اخیراً برخی طرح­ها برای ایجاد سّد و تأسیسات برق آبی در آن منطقه که آبشان از طریق آب­های ایران تأمین می­شود مورد توجه دولت محلی عراق قرار گرفته و رشته مطالعاتی آغاز شده است. این امر می­تواند و باید در توسعه روابط دو طرف حول موضوع آب و طراحی تاسیسات مشترک برای مدیریت منابع آبی مورد توجه ودقت بیشتری قرار گیرد.

از دیگر سو جامعه کُرد عراقی هم از لحاظ داخلی ـ رقابت و رویارویی گروه­های کرد ـ و هم از نظر خارجی نظر به خصومت برخی جریان­های نژادپرست عرب­گرا در عراق و جهان عرب با مخاطراتی روبرو است. همزمان دشمنی این گروه با ایران و ایرانی هم قابل کتمان نیست. شاید نتیجه این رویکرد نژادپرستانه بود که خود را در جنگ هشت ساله عراق علیه ایران به وضوح آشکار ساخت. جنگی که بعد از بیست و سه سال هنوز نتایج دهشتناک آن در ایرانِ امروز قابل مشاهده است. وجود دشمنان مشترک منطقه­ای و فرامنطقه­ای خود یکی از دلایلی است که می­تواند در کنار سایر دلایل و عوامل فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی نقش مهمی در توسعة روابط دوجانبه داشته باشد.

همانگونه که ملاحظه می­شود دلایل و زمینه­های تاریخی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و امنیتی فراوانی وجود دارد و اگر برای توسعه روابط بین دو حوزه تنها یکی از دلایل متعددی که به صورت مختصر به برخی از آنها اشاره شد، وجود داشت همان یک دلیل هم می­توانست زمینه­ساز تعمیق روابط طرفین باشد. این سخن به این معنا نیست که برخی آسیب­ها و نگرانی­ها و موانع بر سر توسعه روابط دو طرف نادیده گرفته شود. برخی ملاحظات امنیتی ناشی از حضور گروه­های مسلح در آن سوی مرز و در گیری های گاه و بی گاه نظامی در کمربند مرزی کشور ناشی از آن حضور، گسترش سلفی­گری و اشاعه آن در داخل ایران و یا انعکاس برخی مطالب در متون کتاب های درسی منطقه اقلیم در خصوص ایران و تاریخ ایران و مواردی از این دست مسائلی است که ممکن است در روابط طرفین ایجاد اختلال کند و باید برای حل و فصل این گونه مسائل در پی تدبیر بود. کما اینکه باید به آسیب­شناسی تنزل جایگاه اقتصادی ایران در منطقه کردستان عراق نیز به صورت جدی پرداخت. واقعیتی به نام دولت اقلیم کردستان عراق در صحنه مناسبات سیاسی امروز عراق ،ما را با پرسش های دیگری روبرو می سازد.از جمله این پرسش ها و ابهام ها نوع مناسبات و ساختاری است که این منطقه می تواند داشته باشد.

اعتراض های اخیر در منطقه اقلیم کردستان نشانی از برخی نارضایتی ها در این حوزه است.این نارضایتی ها هم وجهی اقتصادی داشت و هم وجهی سیاسی.انتقاد و اعتراض به فساد اقتصادی ، تنگی دایره گردش نخبگان سیاسی و موانع جدّی بر سر راه مشارکت سیاسی همه گروه ها در اداره منطقه اقلیم،جدا از رد یا پذیرش این اعتراض ها و انتقادها،پرسشی که اینجا می تواند مجال طرح یابد الگوی مطلوب در منطقه کردستان عراق برای اداره آن حوزه است .ایا باید از کردستان عراق دموکراتیک استقبال کرد ؟ایا کردستان عراق امادگی حل وفصل دمکراتیک مسائل پیش روی خود را دارد؟در این عرصه ترجیح ماچیست؟ برآمدن یک موجودیت دموکراتیک با میزانی از شفافیت و صراحت در نوع روابطش با همسایگان، یا حکمروایی مجموعه­ای از جریان هایی که در دوره هایی دوست یا منتقد یا برخی حتی دشمنی با ایران را ازموده اند؟

همچنین در این روابط جایگاه روابط با دولت مرکزی عراق چه وجه و صورتی خواهد یافت؟اگر روزی میان این موجودیت کردی و دولت مرکزی عراق رویارویی روی داد،موضع و برخورد دیپلماتیک و سیاسی و حتی اقتصادی ایران چگونه خواهد بود؟

 

امروزه در میان نخبگان ایرانی توجه به رویدادهای عراق و به ویژه تحولات کردستان عراق جایگاه درخوری یافته است. بسیاری از روشنفکران، روزنامه­نگاران، سیاستمداران، نویسندگان، اهل قلم و فرهنگ و حتی مردمان عادی کوچه و خیابان مسائل کردستان عراق را با اشتیاق تعقیب می­کنند. هر چند که به اندازه انتظارات این گروه­های اجتماعی، داده­های مورد نیاز از اخبار و رویدادهای منطقه کردستان عراق در ایران در دسترس نیست. اما این کاستی منابع به روز درباره کردستان عراق موجب نشده تا احساس هم سرنوشتی و حتی گاه نگرانی نسبت به مسائل و مشکلات کردستان عراق ظهور و بروزی نداشته باشد. اختصاص یک شماره از فصلنامه گفتگو بدین موضوع نیز در یک چنین چارچوبی صورت می­گیرد. به این منظور با استفاده از نظرات پانزده نفر از کارشناسان و تحلیل­گران کُرد عراقی  تلاش شد تا از درون به مسائل این منطقه توجه شود. این گروه از شخصیت­های سیاسی و فرهنگی اقلیم کردستان عراق هر یک از منظر منافع حزبی و تحلیل­های شخصی دیدگاه­ها و آراء خود را در رابطه با وضعیت کردستان عراق در اختیار مخاطبان قرار داده ند. حضور تعدادی از چهره­های سرشناس سیاسی و نیز روشنفکران و تحلیل­گران کُرد در این مصاحبه­ها نیز می­تواند بر غنای این مجموعه بیافزاید. هر چند باید به صراحت افزود که نقش و وزن هریک از این افراد و جریان ها در تحولات کنونی کردستان عراق همسنگ و برابر نیست.

برای آشنایی خوانندگان با تاریخ تحولات کردستان عراق روز شماری تهیه شد که در انتهی این مجموعه ارائه شده است.انجام مصاحبه ها همگی در کردستان عراق صورت گرفت.بخشی از مصاحبه ها به فارسی و بخشی دیگر به کُردی بود.به جز چهار مصاحبه که با همراهی و مشارکت اقای مجتبی برزویی صورت پذیرفت مابقی مصاحبه ها به تنهایی توسط راقم این سطور صورت گرفت.دو مصاحبه هم به صورت مجازی و غیر مستقیم به فرجام رسید.اقای سامان عابری ترجمه هشت مصاحبه را صمیمانه بر عهده گرفتند و ویراستاری این شماره را نیز اقای حسین نوری نیا برعهده داشتند .سپاسگزاری از عزیزانی که در این شماره یاریمان کردند در بخش انتهایی ارایه شده است.