چالش ها، موانع و نیروهای موثر در تشکیل دولت کُردی در عراق/نوذر طهماسبی

چالش ها، موانع و نیروهای موثر در تشکیل دولت کُردی در عراق/نوذر طهماسبی

نویسنده: نوذر خلیل طهماسبی؛دانشجوی دکتری مسائل ایران

درآمد

اقلیم کردستان عراق از سال ۱۹۹۱ میلادی به صورت خودمختار و از سال ۲۰۰۳ تاکنون به شکل فدرالی اداره می­شود. در این منطقه، کابینه، پارلمان و ارتش مستقل وجود دارد اما مقامات کردستان عراق خواهان استقلال کامل و تشکیل کشور مستقل هستند. سرنگونی رژیم بعث در سال ۲۰۰۳ در عراق منجر شد تا اُمید و تلاش اکراد عراق جهت حرکت به سوی استقلال دو چندان شود. به همین جهت، در طول سال­های پس از صدام سیاست اقلیم کردستان عراق بر تثبیت موجودیت این اقلیم استوار بود. کردستان عراق در تحولات بیش از یک دهۀ اخیر عراق پس از سقوط صدام حسین، به طور پیوسته در کانون توجه بوده است. از سال ۲۰۰۳ و پس از حملۀ آمریکا به کشور عراق، اقلیم کردستان عراق به صورت منطقه­ ای در قالب سیستم فدرالی عراق وارد معادلات سیاسی این کشور شد. در طول این سال­ها، اقلیم کردستان عراق با دولت مرکزی عراق اختلافات بسیاری را در موضوعات مختلف از جمله آیندۀ کرکوک، مادۀ ۱۴۰ قانون اساسی، مسئلۀ فروش نفت و … داشته است. بدین سان؛ برخلاف برخی امیدواری­ هایی که انتظار می­ رفت عراق پس از صدام به وحدت کامل برسد، این چنین نشد و برخلاف پیش­ بینی­ هایی که تصور می­ شود عراق پساداعش به ساحل آرامش می­ رسد، تحولات  موجود در اقلیم کردستان عراق و مانورهای استقلال­ خواهی سران این منطقه بیانگر آن است که عراق پساداعش با مشکلات درونی و حتی مشکل یکپارچگی روبرو خواهد بود. در شرایطی که بنا بر گفتۀ  فرماندۀ عملیات نینوا (عبدالامیر رشید یارالله) پس از آزادسازی محلۀ «باب­السنجار»؛ کمتر از یک درصد تا آزادی کامل «موصل» باقی مانده است، در اقلیم عراق، سران کردستان عراق با انتشار بیانیه و مانورهای تبلیغاتی از برگزاری همه­ پرسی اعلام استقلال در سپتامبر ۲۰۱۷ خبر داده­ اند.

تعیین زمان رفراندوم؛ چالش­ های داخلی و واکنش­ های خارجی

رئیس اقلیم کردستان عراق اعلام نمود که همه­ پرسی استقلال این منطقه از عراق در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۷ (۳ مهر ۱۳۹۶) برگزار خواهد شد. بدین ترتیب، جهت برگزاری رفراندوم در سپتامبر ۲۰۱۷ یک کمیته به ریاست مسعود بارزانی تشکیلات شود و همچنین سه کمیتۀ مستقل برای رایزنی با کشورهای عربی، قدرت­ های منطقه­ ای شامل ایران و ترکیه و دولت عراق تشکیل شود. این اعلامیه­ ای بود که ضمن تعیین زمان همه­ پرسی برای اعلام استقلال در اقلیم، بر آماده بودن بستر، ساختار و زمینه­ های درونی جهت حرکت به سمت استقلال نیز تأکید داشت.

کردستان عراق برای رسیدن به مرحلۀ همه­ پرسی به صورت هم­زمان نیازمند فعالیت در سه سطح است: تحقق وحدت احزاب کُرد بر سر استقلال، گفتگو با بغداد و قانع کردن دولت مرکزی برای موافقت با استقلال اقلیم و اطمینان دادن به قدرت­ های منطقه دربارۀ اینکه این استقلال؛ به منافع، وحدت و تمامیت ارضی آنان آسیبی نمی­ رساند. اما با بررسی و تحلیل موارد بیان شده که در دو سطح داخلی (به ویژه مسئلۀ وحدت گروه­ های سیاسی اقلیم و رضایت دولت مرکزی عراق) و خارجی (واکنش بین­ المللی و منطقه­ ای) قابل بررسی می­ باشند، به نظر می­ رسد که همچنان رسیدن به استقلال و آمادگی جهت تشکیل دولت مستقل کُردی با موانع  و چالش­ هایی مهم مواجه است که برگزاری یا عدم برگزاری رفراندوم اعلام استقلال، نمی­ تواند به راحتی چنین چالش­ هایی را خنثی سازد.

چالش­ های داخلی اقلیم

زمانی که اعلام شد حکومت اقلیم کردستان عراق در سپتامبر ۲۰۱۷ قرار است همه­ پرسی برگزار نماید، بسیاری از اکراد و جریان­ های سیاسی نزدیک به حزب دموکرات و مسعود بازانی این اقدام و این اعلام را ستودند. اعلامیه­ ای که در صورت برگزاری احتمالاً کُردهای عراق با اکثریت خوبی به این رفراندوم رأی دهند. اما اگر استقلال و تشکیل کشور را یک هدف نهایی برای سران اقلیم و حزب دموکرات در نظر بگیریم، رسیدن به این خواسته به شکل عینی با موانع بسیار زیادی روبرو است. در حقیقت بخش عظیمی از مشکلات و موانع به خود (درون) اقلیم برمی­ گردد. به این معنا که اتفاقات و بحران­ های موجود در اقلیم مانع بسیاری مهمی است که در آینده گریبان­ گیر سران اقلیم کردستان عراق می­ شود. سقوط بهای نفت، فساد گسترده و اوضاع و شرایط نابسامان اقتصادی در اقلیم کردستان عراق که در سال ۲۰۱۶ با اعتراض­ ها و نارضایتی­ های عملی و خیابانی همراه بود؛ در سال ۲۰۱۷ نیز آن مشکلات ادامه­ دار است. عدم پرداخت حقوق، تبارگماری، شرایط نامطلوب بهداشتی و … از مهم­ترین معضلات اقتصادی و آسیب­ های اجتماعی هستند که برخی گروه­ های سیاسی در اقلیم به ویژه احزاب رقیب حزب دموکرات با تأکید بر آن­ها، سیاست­ های بارزانی و حزب دموکرات را مورد انتقاد قرار می­ دهند. به لحاظ سیاسی نیز هنوز جریان­ های سیاسی اقلیم کردستان عراق بر سر همه­ پرسی اختلاف نظر دارند. اقلیم به نوعی با بُن­ بست سیاسی دست و پنجه نرم می­ کند. ریاست مسعود بارزانی بر اقلیم دو سال است که تمام شده و مجلس پارلمان اقلیم نیز هم­چنان تعطیل است. برخی جریان­ های سیاسی و احزاب موجود در اقلیم کردستان عراق نیز بر این تأکید دارند که همه­ پرسی اعلام استقلال باید پس از انتخابات پارلمان و ریاست برگزار گردد. بدین سان، «وحدت» مشکل اصلی کُردها است و تا زمانی که عدم اجماع در میدان سیاست اقلیم حاکم باشد، تضمینی جهت نیل به استقلال وجود ندارد. بنابراین در مورد استقلال و تشکیل کشور بین سران اقلیم و جریان­ های سیاسی نوعی سردرگمی مشاهده می­ شود که در موضع­ گیری­ های مسئولان سیاسی اقلیم مشهود است. به عنوان نمونه، هوشیار زیباری که از شخصیت­ های بسیار با نفوذ در اقلیم است اخیراً مواضع مبهمی راجع به مقولۀ استقلال اقلیم گرفته است. او به عنوان مسئول کمیسیون برگزاری همه­ پرسی اظهار داشته که برگزاری رفراندوم اعلام استقلال برای جدایی از عراق نمی­ باشد بلکه در راستای تقویت جایگاه اقلیم در تقابل با بغداد است. او همچنین عنوان کرد که برگزاری همه­ پرسی به معنای جدایی بلافاصل آن نیست و میان این دو مسئله تفاوت وجود دارد. اظهاراتی از این دست در میان مسئولان سیاسی اقلیم کردستان عراق و جریان­ ها و گروه­ های سیاسی اقلیم بسیار زیاد است. جنبش تغییر (گوران) و حزب جماعت اسلامی نیز اعلام نمودند که نحوۀ برگزاری رفراندوم مبهم است. آنان برگزاری همه­ پرسی و رسیدن به استقلال را نیازمند پیش­ زمینه­ ها و پیش­ شرط ­هایی تلقی می­ نمایند که به اذعان خودشان اکنون در اقلیم وجود ندارد. به خصوص جنبش تغییر مسئلۀ بازگشایی پارلمان اقلیم را به عنوان مقدمه­ ای مهم و لاینحل جهت استقلال عنوان نموده است. جنبش گوران و حزب جماعت اسلامی تأکید دارند باید قبل از برگزاری همه­ پرسی اعلام استقلال، به عادی­ سازی اوضاع اقدام کرده و مشکلات را حل نمایند، حال آنکه به نظر می­ رسد حل و فصل مشکلات داخلی بیش از سه سال است ادامه داشته و خواهد داشت. جنبش تغییر همچنین طرح استقلال اقلیم کردستان عراق در شورای امنیت سازمان ملل را تاکتیکی جهت انحراف افکار عمومی از مسئلۀ پایان مدت قانونی ریاست مسعود بارزانی می­ داند و معتقد است که بارزانی به جای پرداختن به استقلال باید حاضر به برپایی انتخابات ریاست اقلیم باشد. اتحاد میهنی نیز همواره تأکید داشته که در شرایط کنونی و با توجه به بحران عراق و چالش­ های منطقه، سیستم فدرالی مناسب به نظر می­ رسد. شماری از اعضای شورای رهبری اتحادیۀ میهنی کردستان طی بیانیه­ ای اعلام کردند که شرط آنان جهت موافقت با برگزاری رفراندوم استقلال اقلیم، بازگشایی پارلمان و بهبود شرایط نابسامان معیشت ساکنان اقلیم است. آنان معتقدند که جهت رسیدن به استقلال اجرای برنامه­ های حزب مهم است که از جمله مهم­ترین برنامۀ حزب بازگشایی پارلمان است. این اختلافات راجع به استقلال اقلیم ظرف یکی دو سال گذشته بین گروه­های سیاسی موجود در اقلیم وجود داشته و از میان احزاب گوناگون اقلیم کردستان عراق (اتحادیۀ میهنی، دموکرات، جنبش تغییر، جماعت اسلامی و اتحاد اسلامی)، تنها حزب دموکرات اصرار بسیار زیادی بر استقلال داشته و بر لزوم همه­ پرسی در سریع­ترین زمان ممکن تأکید داشته و دارد. این در حالی است که دو حزب مهم و دارای نفوذ اقلیم (گوران و اتحادیۀ میهنی)، معتقدند که فرآیند و سازوکار برگزاری همه­ پرسی اعلام استقلال و تعطیلی پارلمان، اجازۀ برگزاری رفراندوم استقلال را نمی­ دهند. این اختلافات چندین سال است بین احزاب سیاسی و نخبگان اقلیم وجود داشته است. حزب دموکرات، با جنبش تغییر و اتحادیۀ میهنی در مورد نحوۀ تعامل با دولت عراق و مسائلی مانند درآمدهای نفتی اقلیم، ریاست بارزانی بر اقلیم، نفوذ بارزانی­ ها بر سیاست و امنیت اقلیم، تبارگماری و فساد سیاسی گسترده در اقلیم اختلافات بسیاری دارند. بنابراین شرایط داخلی اقلیم کردستان عراق علی­ رغم مانورهای تبلیغاتی حزب دموکرات و بارزانی­ ها، سرشار از اختلاف و فقدان اجماع است. در کنار این عوامل حضور و نفوذ پ.ک.ک در سنجار و حمایت برخی گروه­ ها و احزاب سیاسی درون اقلیم از پ.ک.ک نیز معضل دیگری است که چندین ماه است بر فضای سیاسی اقلیم سایه افکنده است. پ.ک.ک که به مثابۀ قدرتی فرامرزی و فراگروهی در تقابل با مسعود بارزانی در سنجار نفوذ پیدا کرده است و همچنین اغماض جنبش تغییر و حتی اتحادیۀ میهنی در برابر اقدامات پ.ک.ک و تحرکاتش به این خاطر است که می­ خواهند از پ.ک.ک به مثابۀ ابزار و اهرمی علیه انحصارطلبی­ های مسعود بارزانی استفاده نمایند. از سوی دیگر، بنابر اعلام بارزانی و حزب دموکرات، همه­ پرسی علاوه بر منطقۀ کرستان عراق در مناطق کُردنشینی که توسط این اقلیم اداره نمی­ شود نیز برگزار خواهد شد. از این قرار، منطقۀ کرکوک واقع در شمال عراق که حاکمیت بر آن موضوع اختلاف بین بغداد و اربیل است نیز بنابراین تصمیم می­ تواند در همه­ پرسی سپتامبر ۲۰۱۷ شرکت کند. همین موضوع فی­ نفسه یک چالش و معضل بین دولت مرکزی عراق و اقلیم کردستان عراق است. منطقۀ مهم کرکوک که دارای منابع سرشار و اهمیت فراوانی است و طبق قانون اساسی عراق تصمیم­ گیری در مورد آن باید به صورت متقابل صورت پذیرد، خود عامل بحران­ زا در  میدان درونی عراق خواهد بود.

واکنش­ های خارجی

به دنبال اعلام زمان همه­ پرسی اعلام استقلال اقلیم کردستان عراق، کشورهای منطقه­ ای و فرامنطقه­ ای مانند ایران، ترکیه، عراق، روسیه، آلمان، آمریکا، انگلستان و برخی دیگر نسبت به این بیانیه واکنش­ های متفاوتی نشان دادند. تهران مخالفت خود را نسبت به استقلال اقلیم و تجزیۀ عراق صراحتاً اعلان نمود و چنین فرآیندی را «پیش­ آورندۀ مشکلات تازه» تلقی نمود. موضع ایران همانند گذشته وجود عراقی متحد و یکپارچه بوده است و به طور کلی نه تنها در عراق بلکه در سایر نقاط منطقه نیز با هر نوع حرکت تجزیه­ طلبانه مخالف می­ باشد. ایران در واکنش به بیانیه اعلام استقلال اقلیم؛ کردستان عراق را جزئی از عراق یکپارچه تلقی کرده است. ترکیه و رجب طیب اردوغان چنین تصمیمی را «اشتباهی بزرگ» و «غیر مسئولانه» عنوان نمودند و چنین حرکتی را «تهدید آفرین» خواندند. البته سیاست ترکیه و مواضع گوناگون اردوغان نسبت به تحرکات استقلال­ طلبانۀ مسعود بارزانی همواره قابل تأمل و بحث است. به عبارتی دیگر موضع ترکیه و نیت درونی اردوغان محل تأمل و شاید هم تردید باشد. ترکیه ناخرسندی عمیق خود از تعیین زمان برای همه­ پرسی اعلام استقلال را ابراز کرده است اما می­ شود پیش­ بینی نمود که در صورتی که به این نتیجه برسد که استقلال اقلیم به سیاست­ های اردوغان و دولت ترکیه در مهار ناسیونالیسم کُردی در این کشور یاری رساند یا حداقل محرک ناسیونالیسم کُردی ترکیه نگردد، در نهایت سرسختانه با استقلال اقلیم کردستان عراق مخالفت نکند. موضع واشینگتن نیز مخالفت و انتقاد نسبت به زمان برگزاری همه­ پرسی بود. با نگاهی به مواضع آمریکا در چندین ماه گذشته می­ توان بیان کرد که موضوع مورد بحث آنان زمان برگزاری این رفراندوم باشد اما بارها در چندین ماه گذشته مسئلۀ تعیین سرنوشت را مهم و منوط به خواست مردم دانسته­ اند. سفیر انگلستان نیز موعد برگزاری همه­ پرسی اعلام استقلال اقلیم در سپتامبر ۲۰۱۷ را مناسب ندانست و با انتقاد از چنین تاریخی، اعلام نمود که انگلستان از حق تعیین سرنوشت هر ملتی دفاع می­کند و ملت عراق نیز باید این حق را دارا باشد. همچنین بنا بر موضع انگلستان برگزاری همه­ پرسی باید با همکاری و هماهنگی بغداد صورت پذیرد. دولت عراق نیز در واکنش به بیانیه سران اقلیم در مورد تعیین زمان برگزاری همه­ پرسی، اعلام کرد که هیچکس نمی­ تواند با نادیده گرفتن دیگران سرنوشت خود را تعیین کند. حیدرالعبادی با تأکید بر قانون اساسی عراق، بر حفظ یکپارچگی و وحدت عراق اصرار ورزید. روسیه نیز خود را حامی وحدت ارضی عراق عنوان کرد و بر احترام به حقوق بشر و رعایت حقوق قانونی همۀ طوائف و گروه­ های ملی عراق بدون هیچ شرطی تأکید کرد. آلمان نیز در واکنش به کُردهای عراق اعلام کرد که از گام­ های یکجانبه برحذر باشید زیرا وحدت عراق با خطر بزرگی مواجه خواهد شد.

به نظر می­رسد قدرت­ های غربی به این خاطر موافقت خود را با برگزاری همه­ پرسی اعلام نکردند چون در موقعیت کنونی بر این اصرار دارند که باید توجه همگی معطوف به خطر تروریسم و داعش باشد و مانور بر برگزاری همه­ پرسی اعلام استقلال از توجه به این مهم می­ کاهد. اگر به خوبی مواضع غرب و به ویژه آمریکا را در ماه­ های اخیر تحلیل کنیم می­ توان نوعی چراغ سبز نسبت به استقلال اقلیم را در سیاست­ های آنان مشاهده نمود. البته تاکنون به صراحت از استقلال اقلیم حمایت نکردند ولی نوع موضع­ گیری آمریکا و غرب در مقایسه با ایران، روسیه و دولت مرکزی عراق و سوریه نسبت به استقلال اقلیم و تشکیل کشور کُردی ملایم­ تر و با اغماض همراه است.

از سویی می­ توان به سیاست و مواضع عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی نسبت به اقلیم نیز اشاره نمود که در حقیقت به نظر می­ رسد مشکلی با تشکیل دولت جدید ندارند. رژیم صهیونیستی از دهۀ ۱۹۵۰ بر اساس دکترین بن­گورین به دنبال استراتژی «اتحاد پیرامونی» با مردم و ملت­ های غیرمسلمان و کشورهای غیر عرب منطقه بوده است. رژیم صهیونیستی هم­ اکنون نفوذ بسیاری در اقلیم به ویژه کرکوک دارد و خرید زمین­ های اقلیم با چندین برابر قیمت واقعی را ظرف چندین سال اخیر شروع کرده است. همچنین سرویس­ های اطلاعاتی رژیم صهیونیستی در اربیل پایتخت اقلیم فعالیت جدی و قابل ملاحظه­ ای دارند. رژیم صهیونیستی به خوبی واقف است که رسیدن اقلیم به استقلال می­ تواند راه­گشا یا حداقل روزنه­ ای جهت توجه و توجیه موجودیت و مشروعیت اسرائیل باشد. تأکید مکرر رژیم صهیونیستی بر ملت­های بدون دولت موید این نکته است که اسرائیل شاید اقلیم را گام نخست جهت تجزیۀ کشورهای منطقه می­ داند. نفت موجود در کرکوک و امکان نفوذ روزافزون در این منطقه که در همسایگی ایران قرار دارد و دلایل بسیار دیگر باعث می­ شود که استقلال اقلیم یا تحرکات و مانورهای استقلال­ طلبانۀ اکراد عراق خوشایند رژیم صهیونیستی باشند. موضع عربستان سعودی که خواهان فشار بر تمامیت ارضی ایران و عراق است نیز بی­ شباهت به مواضع و سیاست­ های اسرائیل نبوده و نیست. روزنامۀ العالم اخیراً از توافق پشت­ پردۀ مسعود بارزانی و عربستان سعودی بر سر استقلال اقلیم گفته است. طبق این توافق، عربستان در ازای حمایت از برگزاری همه­ پرسی اعلام استقلال و سپس تشکیل دولت کُردی، قول تأسیس پایگاه نظامی در دهوک و اربیل با هدف مقابله با ایران و ترکیه را گرفت. در حال حاضر نیز طبق گفته­ های طرفین، صدها نظامی سعودی و اماراتی تحت عنوان مستشار نظامی در اربیل و دهوک حضور دارند. علاوه بر عربستان و رژیم صهیونیستی، دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان ایران در تاریخ ۲۰ خرداد ۱۳۹۶ در رابطه با تصمیم اقلیم کردستان عراق جهت برگزاری همه­ پرسی اعلام استقلال بیانیه­ ای منتشر نمود و ضمن تبریک به ریاست اقلیم و گروه­ ها، احزاب، جریان­ های سیاسی و مردم کردستان عراق، این تصمیم را تصمیمی تاریخی و گامی مهم و حق مسلم اقلیم کردستان عراق جهت به رسمیت شناخته شدن حق تعیین سرنوشت این منطقه خوانده است.

در حالت کلی به نظر می­ رسد که پس از چندین سال تلاش هنوز مسعود بارزانی به لحاظ بین­ المللی و به ویژه منطقه­ ای نتوانسته حامیان زیادی و طرفداران قاطعی برای استقلال و حمایت از استقلال پیدا کند. بنابراین علاوه بر چالش­ های اقتصادی و آسیب­ های اجتماعی، که در هر پروژۀ عملی برای کشور شدن و دست­ یابی به استقلال باید بر آن­ها غلبه کرد؛ وحدت داخلی و رضایت بیرونی و منطقه­ ای نیز حائز اهمیت است. مشکل کنونی اقلیم این است که تضمینی برای هیچ کدام از این­ها وجود ندارد. گرچه مسعود بارزانی طی یک سال گذشته با دیدارهای منطقه­ ای و بین­ المللی سعی بر آن داشته که تا حدودی هم­ پیمانانی برای خود جمع نماید، اما در شرایط کنونی بسیاری از همسایگان اقلیم و خود کشور عراق رضایت خاصی نسبت به ایجاد کشور جدید در منطقه ندارند. رهبران اقلیم در این اندیشه بوده­ اند که می­ شود با ایجاد منافع نفتی برای سایر کشورها در اقلیم باعث جلب حمایت آن­ها در راستای حرکت کُردها به آرزوی استقلال باشند. در حالی که چنین راهبرد و سیاستی چندان نتیجۀ چشم گیری برای بارزانی و حزب متبوعش دموکرات نداشته است. اشتباه مهم بارزانی و اقلیم این بوده که زمانی ندای استقلال­ خواهی را بلند کردند که موصل در حال آزادسازی است و این مسئله یعنی بانگ تفرقه و استقلال در هنگامۀ پاک­سازی عراق چندان مطلوب نظام جهانی و قدرت­ های منطقه­ ای نمی­ باشد.

آیندۀ مبهم

گرچه مسعود بارزانی به عنوان رئیس اقلیم بارها اعلام کرده که جهت برگزاری رفراندوم اعلان استقلال به کسی نیاز نداریم ولی می­ توان گفت که بارزانی به این دلیل ظرف یکسال گذشته چندین بار از مسئلۀ استقلال و تعیین زمان جهت برگزاری همه­پرسی سخن گفته که به دنبال آن است که واکنش و نوع واکنش کشورهای مختلف به ویژه کشورهای منطقه را بسنجد. بارزانی به خوبی می­ داند که ایجاد اقلیم به مثابۀ کشوری جدید و دارای استقلال و تمامیت ارضی در منطقه می­ بایست از جنبۀ منطقه­ ای با رضایت کشورهای همسایه شکل گیرد. در هر صورت نمی­ توان به صورت قطعی از برگزاری یا عدم برگزاری همه­ پرسی اعلام استقلال در سپتامبر در اقلیم کردستان عراق سخن گفت. اما آنچه بارزانی و سران اقلیم به دنبال اصرار بر آن هستند این است که آنان مسئلۀ استقلال را به عنوان یک هدف راهبردی فراموش نکرده­ اند و با توجه به اینکه به نظر می­ رسد آنان به این نتیجه رسیده­ اند که عراق تا سپتامبر و حتی پیش­تر به ثبات دست می­ یابد و داعش به زودی از موصل رخت می­ بندد، با تأکید و مانور بر استقلال و همه­ پرسی خواهان یادآوری خواسته­ های ماقبل داعش در عراق هستند. البته از این نکته هم نباید غافل باشیم که نوع واکنش­ ها به اعلام استقلال آن­ چنان هم به ویژه از جانب غرب و ترکیه منفی نبوده است. همان­طور که بیان شد به جز ایران، سوریه، روسیه و دولت مرکزی عراق که هر نوع ایجاد خطر یا حرکتی که منجر به تضعیف یکپارچگی عراق شود را خطرآفرین شمردند؛ بیشتر انتقادها و واکنش­ های دیگر ایراد نسبت به تاریخ برگزاری همه­ پرسی بود. بنابراین بارزانی با توجیه اینکه تا سپتامبر شرایط عراق تا میزان مطلوبی به ثبات می­رسد، می­ تواند به واکنش غرب پاسخ دهد. غرب و آمریکا نوعی موضع­ گیری خاصی نشان دادند؛ به گونه­ ای که خواهان رنجیده خاطر شدن اکراد عراق نباشند. ترکیه نیز محل بحث است، از آن جهت که ترکیه احتمالاً نتیجه­ گرا تصمیم خواهد گرفت و در صورت کسب تضمین و اطمینان نسبت به اکراد ترکیه، احتمال دارد با استقلال اقلیم مخالفت نکند و بیشتر بر نوعی استقلال مشروط تأکید ورزد.

اما آنچه می­ توان پیش­ بینی کرد پیچیدگی شرایط و مبهم­ بودن آینده برای مسعود بارزانی و اقلیم است. به این معنا که مشکلات و اختلافات درونی اقلیم به گونه­ ای است که استقلال یا عدم استقلال و برگزاری یا عدم برگزاری همه­ پرسی، سرپوش چندان محکم و باضمانتی بر مشکلات و اختلافات داخلی اقلیم نمی­ تواند باشد.آشفتگی درونی اقلیم و فقدان اجماع میان نخبگان و احزاب سیاسی اقلیم به گونه­ ای انکارناپذیر پیش می­ رود که می­ تواند شرایط را برای اقلیم دشوار سازد و مسئلۀ همه­ پرسی و مانور استقلال نمی­ تواند اهرم استواری جهت غلبه بر چنین آشفتگی­ هایی باشد.

برآیند

بررسی شرایط کردستان عراق بیانگر آن است که علی­ رغم فراهم بودن برخی بسترها و ایجاد هماهنگی­ ها جهت حرکت کُردها به سوی استقلال، اما هنوز موانع و چالش­ های بسیاری وجود دارد که اعلام استقلال و رسیدن به آن را با مشکل مواجه می­ سازد. این چالش­ ها و آشفتگی­ ها باعث شده تا علی­ رغم عملیات روانی و مانورهای تبلیغاتی سران اقلیم در رابطه با استقلال و جدایی، استقلال کُردها در آستانۀ تبدیل شدن به یک معضل قرار بگیرد. شرایط موجود در اقلیم بیانگر آن است که با وجود مشکلات و اختلافات بیشمار در اقلیم به ویژه در زمینۀ سیاسی، سران اقلیم سعی بر آن دارند تا بر طبیعی بودن شرایط و فراهم بودن بسترهای استقلال تأکید ورزند. البته این خود می­ تواند تاکتیکی باشد که با تأثیرگذاری بر افکار عمومی و تغییر ذهنیت­ های درونی و بیرونی، به تدریج و به مرور زمان موانع عینی و چالش­ های مهم بر سر استقلال اقلیم را کاهش دهند. به طور کلی در بعد عملی و عینی، سه موضوع مهم استقلال­ طلبی کُردی را با مشکل مواجه کرده که هنوز هم این سه مسئله به قوت خود باقی هستند و بر آیندۀ مبهم و تحولات آتی اقلیم اثرگذار خواهند بود: عدم اجماع و اختلافات داخلی احزاب و جریان­های سیاسی کُردی (به ویژه اختلافات احزاب اتحادیه میهنی و گوران با حزب دموکرات)، حل نشدن مناطق محل مناقشه بین بغداد و اربیل (به ویژه مسئلۀ کرکوک و اصل ۱۴۰ قانون اساسی عراق) و عدم حمایت جدی و قاطع از استقلال اقلیم در سطوح بین­ المللی و منطقه­ ای.

نوذر خلیل طهماسبی

پایگاه تحلیلی کردها

اشتراک مطلب با دوستان :
  1. با سلام و سپاس از دکتر طهماسبی
    مطلب بسیار مفید و کارآمد و خواندنی است و دریچه هایی تازه به روی مخاطبان باز کرد.
    سپاس از ایشان

پاسخ دهید